Początki

Od lat 90-tych trwała w Polsce dyskusja o potrzebie stworzenia mechanizmów zarządzania obszarami metropolitalnymi, które powstają wokół największych ośrodków miejskich. Potrzeba wypracowania takich rozwiązań jest  szczególnie odczuwalne na Śląsku, gdzie graniczy ze sobą wiele miast o podobnym potencjale, a w aglomeracji górnośląskiej nie ma instytucji zajmującej się sprawami wykraczającymi poza kompetencje poszczególnych samorządów.

W latach 2006 – 2007 ówczesny Wojewoda Śląski Tomasz Pietrzykowski kierował zespołem przygotowującym projekt ustawy metropolitalnej. Niestety prac nie udało się doprowadzić do końca i projekt nie trafił pod obrady Sejmu. Ważnym skutkiem prowadzonych prac było uświadomienie samorządowcom i opinii publicznej konieczności pogłębienia integracji aglomeracji.

Powstanie GZM

W 2007 roku powstał Górnośląski Związek Metropolitalny skupiający 14 sąsiadujących ze sobą miast na prawach powiatu.  GZM jest związkiem komunalnym, funkcjonującym w oparciu o przepisy ustawy o samorządzie gminnym. Zgodnie ze statutem do jego kompetencji należą m.in.:  ustalenie i realizacja wspólnej strategii rozwoju dla miast wchodzących w skład związku, zarządzanie drogami przekazanymi przez gminy członkowskie, aktywizacja rynku pracy na obszarze miast będących uczestnikami związku.

Niestety formuła związku komunalnego okazała się niewystarczająca, aby sprostać występującym w aglomeracji wyzwaniom. Samorządowcy nie zdecydowali się na przekazanie związkowi zadań realizowanych przez gminy. Problemem jest brak stabilnego źródła dochodów, a także brak możliwości planowania i prowadzenia inwestycji o znaczeniu metropolitalnym.

Przykład GZM pokazał, jak istotne jest przygotowanie specjalnych rozwiązań prawnych dla obszarów metropolitalnych.

Ustawa metropolitalna

Grupa posłów Platformy Obywatelskiej ze Śląska przygotowała projekt ustawy o powiecie metropolitalnym, który w sierpniu 2013 roku został złożony w Sejmie. W trakcie prac w sejmowej podkomisji, uwzględniono uwagi przedstawicieli samorządu terytorialnego i administracji rządowe. Projekt, po zmianach został uchwalony jako ustawa z dnia 9 października 2015 roku o związkach metropolitalnych, która weszła w życie 1 stycznia 2016 roku. Ustawa umożliwiła tworzenie związków metropolitalnych we wszystkich obszarach metropolitalnych w Polsce. Metropolie miały przejąć od zrzeszonych gmin organizację transportu publicznego, a także realizować zadania dotyczące planowania przestrzennego, planowania sieci najważniejszych dróg, rozwoju i promocji całego obszaru metropolitalnego. Ustawa otworzyła samorządowcom drogę do przekazania związkowi metropolitalnemu kolejnych zadań, jeżeli uznają iż pozwoli to na ich bardziej efektywną realizację. Aby zapewnić stabilne źródło finasowania związek metropolitalny uzyskał 5% udziału w podatku dochodowym od osób fizycznych (PIT), z części dotychczas stanowiącej dochody budżetu państwa.

Na początku 2016 roku 24 miasta aglomeracji górnośląskiej podjęły decyzję o wspólnym tworzeniu związku metropolitalnego w oparciu o ustawę z 9 października 2015 roku. Przeprowadzono konsultacje społeczne, w których zdecydowana większość uczestniczących w nich mieszkańców opowiedziała się za utworzeniem metropolii. Niestety rząd premier Beaty Szydło nie wydał rozporządzeń do obowiązującej ustawy, a Wojewoda Śląski Jarosław Wieczorek unieważnił uchwały rad miejskich o utworzeniu metropolii i konsultacjach społecznych. Jednocześnie przedstawiciele rządu zapowiedzieli uchwalenie nowej ustawy metropolitalnej.

9 marca 2016 roku Sejm uchwalił, rządowy projekt ustawy o związku metropolitalnym w województwie śląskim. Ustawa ograniczyła możliwość utworzenia związku metropolitalnego tylko do województwa śląskiego i określiła minimalną liczbę mieszkańców przyszłego związku na 2 miliony. Odstąpiono również od przekazania metropolii odpowiedzialności za organizację transportu publicznego. Większość przepisów ustrojowych, kompetencyjnych, a także przepisy przyznające metropolii udział w podatku PIT oparto o rozwiązania znajdujące się w ustawie uchwalonej już w 2015 roku. Nowa ustawa weszła w życie 7 kwietnia 2017 roku – na jej podstawie rady 41 gmin województwa śląskiego podjęły uchwały o wspólnym tworzeniu związku metropolitalnego i rozpoczęciu konsultacji z mieszkańcami.